प्याटर्न – प्रश्न

काही प्रश्न लोक विचारतातच का? कदाचित हा प्रश्न पण त्याच प्रश्नांपैकी

एखाद्या झोपलेल्या माणसाला घरातून विचारतात का रे झोपल्यास का? कळस म्हणजे तो झोपलेला माणूस झोपल्या झोपल्या डोळे मिटून उत्तरही अगदी मान हलवून किंवा तोंडाने हूं किंवा चक्क हो म्हणून उत्तर देतो.
अनेकदा जेवत असलेल्या माणसाला का रे जेवतोस का रे ?  सकाळी कामाला बॅग आणि टिफिन घेऊन जाणाऱ्याला पाहून विचारतात कामाला जातोस का? किंवा  गणवेशातील मुलं टिफिन, पाण्याची बॅग घेऊन, पायात बूट घालून निघालेले असताना काही शेजारी विचारतात काय रे शाळेत चाललास का? अरे काय कमाल आहे ? खात्री करून घ्यायची असते का प्रश्न विचारणाऱ्याला ? कदाचित हा प्रश्न पण त्याच प्रश्नांपैकी.

आता घोडनवारीचा ब्लॉग आहे तेव्हा या संदर्भात पण प्रश्नांची मांदियाळी खूप असते. रोज शेजारी राहणाऱ्याला दर काही दिवसांनी विचारायच काही जमलय का ? अरे जमलं तर पत्रिका देणार नाही का? अरे काय उत्तर अपेक्षित असते? कदाचित हा प्रश्न पण त्याच प्रश्नांपैकी

Advertisements

जळातील मासा

जळातील मासा
जयवंत दळवी
पहिली आवृत्ती १ एप्रिल १९६१
साकेत आवृत्ती २०१४
प्रकाशक – साकेत प्रकाशन प्रा. लि., पुणे

१२० पानांच्या या पुस्तकात १२ कथांचा समावेश आहे.
मानवी मनाचे लहानातली लहान कंगोरे जयवंत दळवी यांनी अचूक रेखाटले आहेत.
कथाकार, कादंबरीकार, नाटककार, प्रवासवर्णनकार, विनोदकार म्हणून जयवंत दळवी यांनी साहित्यात खूप योगदान दिलंय. कथा हि त्यांची मक्तेदारी. माणसाचे मन किती भलतच असते, कसलाही काठ न पकडणारे, खोल खोल गर्तेत बुडता बुडता सहजच तरुन जाणारे, आता काठावर येणार इतक्यात पुन्हा तिथेच गटांगळया मारणारे मन आणि त्याच्या विक्षिप्त तऱ्हा. मग ते प्रेम असो, राग, दुष्टपणा किंवा कामवासना.
त्यांच्या कथेतील पात्र मधूनच भेटतात, आपल्या आसपास असल्यासारखी वावरतात, आणि मग एखाद पात्र मनात घर करून जाते. विसंगत तरीही सुसंगत असा मानवी भाव-भावनांचा गुंता ते अचूक दाखवून देतात. कधी कधी आपण अंतर्मुख होतो, तर कधी बाहेर घडणाऱ्या गोष्टींना थोड्या वेगळ्या दृष्टीतून पाहतो. त्यांची लिखाणाची शैली त्यांना इतर लेखकांपासून आपसूकच वेगळ करते. अशा पद्धतीची पात्र निर्माण करून त्यांच्या विषय वासना अगदी चपलख पणे मांडताना कुठेही किळस नसतो. तुच्छता नसते. प्रकृती कि विकृती याचा संभ्रम पडावा इतक्या सहज भावनांचा आवेग लेखकाने मांडलाय. भावनांची आंदोलने झेलताना कुठेही कंटाळा येत नाही. या पुस्तकातल्या सगळ्याच कथांची सांगता काहीतरी देऊन जाते. प्रत्येक भावना वेगळी, त्याची तीव्रता वेगळी आणि त्याचा वाचकावर पडणारा प्रभाव पण वेगळा.
पहिली कथा ‘जळातील मासा’. मायकेल हे पात्र. मदर मेरी कडे कंफेस करताच प्रसन्न झालेल त्याच मन पुन्हा एकदा हुरहुरत, मिलिंदाच्या फक्त अस्तित्वाच्या जाणिवेने. वयाचा आणि जाणिवांचा तसा ताळमेळ नसतो हेच खरं.

‘अनोळखी’ ही दुसरी कथा. अप्पांच्या एकाकी आयुष्यात त्यांची मुलगी नंदिनी हाच आसरा. पण आज त्या अनोळखी बाईच्या शेजारी बसण्याने मनात कितीतरी दिवस दाबून ठेवलेल्या भावना पुन्हा डोकं वर काढू लागल्या. पण इष्ट-अनिष्टेच्या चौकटीत अडकलेल मन च् -च् -च् च्या पलीकडे जात नसतं .

तिसरी कथा म्हणजे ‘व्यथा’. अनुराधा आणि गोवर्धन जुन्या आठवणी गोंजारता गोंजारता विलक्षण आवेगातही त्याच्यात एक अनोळखी विरक्ती कुठून येत असेल हा प्रश्न पडतही नाही हे विशेष.

‘मंगू’ हि चौथी कथा. इयत्ता दुसरीत असणारा मंगू त्याच्या छोट्या बहिणीशी असा छद्मी पणे किती निरागसतेने वागतो असेच म्हणावे लागेल. खाणातल्या पदार्थासाठीपण जीवाची किती तगमग होते, स्वातंत्र्याची चटक उपजतच असते, दुसऱ्याला खिजवण्यात समाधान मानाण्याची विकृती असलेली मानवी मनाची एक बाजू इथे पुन्हा स्पष्ट होते.

‘अनामिकाची क्षणचित्रे’ या पाचव्या कथेत मनाची कुरूपता देहाच्या कुरुपतेपेक्षा जास्त भयानक असते हे सांगते . शारीरिक गरज आणि पांढर पेशा समाजाने एकूण दिलेली नीती-अनीतीची खोटी जाचक जोखडं वाहणारा एखादया दुर्बल जीवाची त्यात कुचंबणा ही होतेच होते.

सहावी कथा ‘स्मृतिशेष’. भूतकाळाच्या स्मृती कधीही पाठ सोडत नसतात हेच सांगतात. माणिक आणि निखिलेश ची घालमेल, बोलण्यात नकळत आलेलं अवघडलेपण शब्दांना अधिकच प्रभावी बनवते. जुन्या संबंधांचा ताण नव्या संवादात येतो तेव्हा काळ आणि माणसे बदलतात याला पुष्टी मिळते.

सातवी कथा ‘इंद्रायणी’. मानवी संशय, अपराधीपण, त्रागा, हुंदके, अगतिकता, तिरस्कार, सुटकेची मोकळीकता, आणि दुःखाची परिसीमा याचा कोलाहल इथे वाचायला मिळतो. देविदास आणि इंद्रायणीच्या संसाराची फरफट दैवी आघाताने कि मानवी संशयकल्लोळाने होते, की वेळेचा ताळमेळ चुकतो ? दोष कुणाचा? प्रश्न निरुत्तरितच राहतात.

‘जगन’ या आठव्या कथेत शाळकरी जगनच भावनाविश्व रेखाटलंय. माणूस जन्मतःच स्वार्थी असतो, स्वतःच्या प्रसिद्धीच्या, मोठेपणाच्या मागे, मत्सराच्या वाटेने तो काहीही करू शकतो. मग ते कृत्य छोट असो वा मोठं , दुसऱ्याच्या जखमेवर मीठ चोळता याव यासाठी आटापिटा चालतो, मग स्वतःची मानहानी, नालस्ती झाली तरी फरक कुठे पडतो.

नववी कथा ‘कळ्या आणि पाकळ्या’. पुष्पाच्या उमलत्या वयातल्या सुकुमार कोमल भावना विदारक वास्तवतेने भंग होतात. कल्पनेच्या आरश्यात चितारलेल्या प्रतिमेमागे खर रूप भकास आणि विद्रुप असते याच भान म्हणजेच प्रौढत्व.

‘गोपी’ या दहाव्या कथेत अनेकांच्या मनातली अस्वस्थता, भीती, वैफल्य, स्वतःवरचा अविश्वास सगळंच गोपी पात्रात एकवटल आहे. समोरून आलेला घास भूक असूनही हातात जोर नाही म्हणून खाता येत नाही याच शल्य विचार करण्यास भाग पडते.

‘ससा’ हि अकरावी कथा. थोडीशी फँटसी वाटावी अशी. त्याला ती शेवटपर्यत ओळख न पटलेली, ती मात्र “ओळखलस का ?” अस विचारून बेधडक, बिनधास्त संवाद साधणारी. ट्रेन च्या दोन स्टेशन मधल्या त्या प्रवासात खूप काही विशेष नाही घडत पण जे घडत त्याचा मेळ शेवट पर्यंत नाही लागत.

‘अनारसा’ या शेवटच्या कथेत माणसाची चूक आणि त्याचे भोग नेमके कसे मनात भीती आणि अपराधीपणाची भावनेला जन्म देतात याच चित्रण आहे. कर्म कसे आणि कधी फळ देईल याची कल्पना कोणालाच नसते, पण चूक दुसऱ्याची अस म्हंटलं तरी आपण केलेल्या चुका आपलं मन शेवटपर्यत खात राहतात. अप्पा हे पात्र त्याचाच उदाहरण.

वाचायला हवच असं नाही, पण मानवी मनाच्या गुंत्यात एकदा डोकवायला भाग पडणारं नक्कीच आहे.

jalatil-masa-original-ghodnavari

विसंगत सुसंगत

विसंगत प्रश्नांची सुसंगत उत्तरे विसंगतच असतात.

नावात काय असते ? भाग २

नावात काय असते ?- भाग २
तर…
आमच्या इथे नावाचं एक वेगळंच प्रस्थ आहे,
विशेषतः लग्नानंतर मुलीच्या माहेरच्या आडनावाला अंतर देण्याची प्रथा आहे.
पण आता एकदम जन्मानंतरची ओळख हद्दपार काही जणी नाही करत.
म्हणून माहेरचं नाव आडनाव तसच ठेवलं जाते आणि सासरच नाव ही त्यापुढे मोठ्या दिमाखात लावलं जाते .
त्यामुले नाव थोडं लांबतं पण माहेरची ओळख जवळ राहते असं काहीसं लोकांचं म्हणणे पडते.
हे असं लाम्बलेल नाव अनेकदा भारी प्रकरण असते, कधी चमत्कारिक तर कधी विनोदी तर कधी आणिक वेगळं.
म्हणजे नाव आणि दोन आडनावे वेगळा अर्थ देतात नावाला.
काही नमुनेदार उदाहरणं
सौ. मधुरा कडू-गोडसे (मधुरतेने कडू न होता गोडच राहायचं )
सौ. सौजन्या दाबके – धपके ( यमक जुळणारे शब्द )
सौ. अकल्पिता जामसडेकर – भातखंडेकर (नावाची आगगाडी)
सौ. तृप्ती दहिभाते – भेंडे (उत्तम मेनू आणि वर तृप्ती )
सौ. वसुन्धरा डोंगरे – पठारे (भौगोलिक नाव )
सौ. सुवर्णा तांबे -पितळे ( धातूयुक्त नाव )
सौ. पूजा भगत – साधू (श्रद्धाळू नाव)
सौ. योजना व्यवहारे – दलाल (व्यावहारिक नाव )
सौ. नेत्रा माने – पोटे (अवयव विशेष )
सौ. मीनाक्षी मोरे – लांडगे (प्राणी विशेष)
सौ. साक्षी चाचे -गुंड (गुन्हे जगताची साक्ष देणारी )
सौ. आनंदी नाचरे- हसरे ( नावातच खुशी )
सौ. भैरवी सरगम – तबले (नावात संगीत)
सौ. अबोली बोले – गुपचुपे (नेमकं काय बोलायचं )
सौ. समृद्धी साठे रिकामे (सासरी जावून रिते झाल्यासारखे )
हि यादी पुढेही update होतंच राहील. तुम्ही भर घातलीत तर स्वागत आहे. आनंद होईल.

मन की ग्रह ?

मनं जुळली की ग्रह जुळतात,
ग्रह जुळले की मनं जुळतातच, असं नाही.

बस..

Arrange marriage हे बस थांब्यावर बसची वाट पाहण्यासारखे असते. अनेकदा आपल्याला हवी असणाऱ्या बसची किती तरी तास वाट पहावी लागते.
काहीना थांब्यावर थांबावच लागत नाही, आल्याआल्याच पहिल्या बस मध्ये काही चढतात, तर काहींना थोडा वेळ वाट पाहावी लागते.
कधी कधी कुणी ओळखीचं taxi किवा गाडीतून हाथ दाखवून लिफ्ट देतो , म्हणजे थोडसं उशिरा पण नशिबात असलेल्या love marriage सारखे.
काही जण हे बस थांब्यावर येण्याचं कटाक्षाने टाळतात , कारण उनकी मंझिल पाने का जरिया त्यांनी निवडलेला असतो, त्यांना गंतव्य स्थानी नेमक कसं जायचं हे पक्क ठावूक असते . कोणतं वाहन, कोणता रस्ता ,कधी, केव्हा , कसं सगळं ठरलेलं.किंवा आपसूक जमून आलेल्या love marriage सारख. काही मात्र बस थांब्यावरच अडकून बसतात. काहींची दुरवस्था अशी कि नेमकी बस कोणती पकडायची हेही कळत नाही कारण नेमकं पोहचायचं कुठे हे ही माहित नसते.
काही चुकीच्याच बस थांब्यावर थांबून असतात, जिथे जायचय तिथे जाणारी बस तिथे येणारच नसते. हे बहुतेक एकतर्फी प्रेम करणाऱ्यांच आणि इच्छा-अपेक्षांचे इमले बांधणाऱ्याचं होत असावे. त्यांना बहुदा बस सापडतच नाही. कुणाला विचारून योग्य रस्ता धरणारे लोक पण असतात. काही चुकीच्याच बस मध्ये चढतात , पुन्हा उतरतात , पुन्हा नवीन बस पकडतात , कसे बसे आपल्या इस्पित स्थळी पोहचतात. संसाराचा डाव पुन्हा मांडणाऱ्या लोकांप्रमाणे. काही बसची वाट बघून कंटाळून पर्यायी मार्ग अवलंबतात.
पण ज्यांना बस सापडत नाही असे मात्र हाताच्या बोटावर मोजता येणारे …

गोरी गोरी पान फुलासारखी छान ???

गोरी गोरी पान फुलासारखी छान दादा मला एक वाहिनी आण…
अतिशय लोकप्रिय आणि सर्व मान्य मराठी बालगीत…आणि लग्नाळू दादाला चिडवण्यासाठी आणि मस्ती करण्यासाठी सरास गायले जाणारे गाणे.इतक्या वर्षात असं का कधी कुणाला वाटला नाही कि यातला भावार्थ आपल्या मानसिकतेवर हळूच बोट ठेवत…
सावळी, थोडी नाही दिसायला छान अशी मुलगी कुणाची कधी वाहिनी म्हणून हवी असूच शकत नाही. ग. दि. माडगूळकरंनी नेमकी समाजाची नस ओळखली आहे.
बायकोचा वर्ण गोरा हवा, हि अनेकदा गरजेची आणि महत्वाची गोष्ट असते मुलगी पसंद करताना. भारतात राहून असा पांढरा मासाचा गोळा सर्वत्र मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असावा अशी बिनडोक अपेक्षा कशी काय लोक बाळगतात. इथल्या हवामानात त्वचेचा वर्ण युरोप खंडात आढळणाऱ्या श्वेत कांती प्रमाणे भासावा अशी रम्य कल्पना करणारे इथे कमी नाहीत.
प्रथमदर्शनी केवळ रंग काळा म्हणून कुणाला लग्न बाजारात कमी भाव मिळतो हि किती शोकांतिका!अनेकदा ‘तो’ डार्क असणे चालवून घेतले जाते, किवा तो त्याच्या बाबतीत वादाचा मुद्दाच असू शकत नाही पण तीचा उजळ नसलेला रंग सहज नाकारला जातो.तरीही अनेकदा शिक्षण, संस्कार, स्वभाव, तिचं किवा त्याचं आर्थिक स्वावलंबन त्या काजळीत काळवंडून जाते.

लाडू कधी देणार?

काही प्रश्न काही प्रश्नांना संलग्न असतात.लग्न प्रकरणी तर असे अनेक प्रश्न हातात हात घालून समोर येतात, आणि नंतर हात धुवून मागेच लागतात.
समोरच्याच्या लेखी उपवर मुलगा किंवा मुलगी समोर आली कि ती व्यक्ती प्रश्न विचारते (चांभार चौकश्या करते), याला विचारपूस म्हणतात. ‘शिक्षण झालं ? , ‘कामधंद्याची माहिती’ झालंच तर अगोचरपणे ‘तरी साधारण किती पगार आहे ?’इथवर सवाल जवाब कार्यक्रम आटोपला कि पुढे लोकं diabetic होतात आणि त्यांची गोडाची इच्छा प्रबळपणे जोर धरू लागते अन शेवटी हक्काने लोक लाडू मागतातच.
कधी कुतूहलाने ,कधी माहितीपोटी, कधी काहीही विचारायचं म्हणून , कधी मस्करीने , कधी काळजीने तर कधी खोचकपणे ‘लाडू कधी देणार ?’हा प्रश्न सर्रास विचारला जातो.
का ? कशासाठी ?
आणि या प्रश्नाचं नेमकं काय उत्तर अपेक्षित असतं समोरच्याला ? का लोकांना दुसऱ्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात नाक खुपसायची जणू सवयच असते ? वरकरणी जाणवत नसल्या तरी काही गोष्टी खाजगी so called personal असू शकतात इतका सोप्पा विचार मनात येत नाही.
बर , हा प्रश्न कोणीही विचारू शकतं , दूरच्या नात्यातले काका किवा राहत्या सोसायटी मधल्या वरच्या मजल्यावरचे आजोबा , just ओळखीच्या मावशी , किवां रस्त्यात अचानक भेटलेल्या शाळेतल्या बाई , किवा नुकताच लग्न करून settle झालेला मित्र किवां मैत्रीण . प्रश्न विचारणारे कुणीही असू शकतात, हे लोक कुठेही गाठून हा प्रश्न विचारतत अगदी चारचौघात सुद्धा.
विचारणारी तोंड वेगळी , रूपं वेगळी , भाव वेगळा , स्वर वेगळा , काळ ,स्थळ तेही बदलणारे
पण प्रश्न मात्र तोच. अनुत्तरीत

लग्न करण्यासाठीचे योग्य वय कोणते?

अमुक त्याचं लग्न लवकर झालं किंवा तमक्याचं लग्न उशीरा झालं असं जेव्हा आपण म्हणतो तेव्हा नेमका कोणता निकष लावला जातो? वय ?
लग्न करण्यासाठीचे योग्य वय कोणते? संविधानाने कायद्यात तरतूद केलेले? वैद्यकीय भाषेत आरोग्यशास्त्र ठरवते ते?
कि समाजाने ठरवलेले ?
कुणी तरी आवडलं आणि आता आयुष्यभराची साथ हक्काने त्याचं व्यक्तीने द्यावी यासाठीचे प्रयोजन म्हणजे लग्न वेळ? कि आसपासचे समवयस्क लग्न करू लागले कि समजावे, आता लग्न करायला पाहिजे.

प्रस्तावना

‘घोडनवरी’ एक प्रतिक आहे समस्त अविवाहितांचं जे या ना त्या कारणामुळे विवाहित मंडळीत सामिल नाहीत.

कारणे, अडचणी, उहापोह, समाजव्यवस्था, लग्नसंस्था, कुटुंब पद्धती, इच्छा, अपेक्षा, मतभेत, जातपात एक ना अनेक असे बरेच मोठे मोठे शब्द अविवाहीतांकडे कसे पाहतात आणि हि मंडळी त्यांच्याकडे कशी पाहतात हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न.

लग्न आणि त्याच्याशी निगडीत अनेक गोष्टी वाट्याला येतात आणि त्या कधी कधी जाणतेपणी, कधी अजाणतेपणी, कधी मनापासून, कधी बळजबरीने, कधी आवड म्हणून, कधी निवड म्हणून, कधी अधिकाराने, कधी नाईलाजाने , कधी सहजपणे, कधी अपराधीपणे , कधी जवाबदारीने, कधी संतप्तपणे, कधी हौसेने, तर कधी दैवयोगाने म्हणून स्वीकारल्या जातात तर कधी झिडकारल्या जातात.
पण बहुदा मेख इथेच आहे… नकळतपणे लग्न हि एक जटील समस्या बनून जाते आणि जिथे समस्या तिथे भेडसावणारे प्रश्न, त्यांची उत्तरे, उपाय, त्रास, मनस्ताप,गंमत, विक्षिप्त विनोद आणि बरयाच गोष्टी त्या अनुषंगाने मागोमाग येतातच.

त्याचाच मागोवा म्हणजे ‘घोडनवरी’.