जळातील मासा

जळातील मासा
जयवंत दळवी
पहिली आवृत्ती १ एप्रिल १९६१
साकेत आवृत्ती २०१४
प्रकाशक – साकेत प्रकाशन प्रा. लि., पुणे

१२० पानांच्या या पुस्तकात १२ कथांचा समावेश आहे.
मानवी मनाचे लहानातली लहान कंगोरे जयवंत दळवी यांनी अचूक रेखाटले आहेत.
कथाकार, कादंबरीकार, नाटककार, प्रवासवर्णनकार, विनोदकार म्हणून जयवंत दळवी यांनी साहित्यात खूप योगदान दिलंय. कथा हि त्यांची मक्तेदारी. माणसाचे मन किती भलतच असते, कसलाही काठ न पकडणारे, खोल खोल गर्तेत बुडता बुडता सहजच तरुन जाणारे, आता काठावर येणार इतक्यात पुन्हा तिथेच गटांगळया मारणारे मन आणि त्याच्या विक्षिप्त तऱ्हा. मग ते प्रेम असो, राग, दुष्टपणा किंवा कामवासना.
त्यांच्या कथेतील पात्र मधूनच भेटतात, आपल्या आसपास असल्यासारखी वावरतात, आणि मग एखाद पात्र मनात घर करून जाते. विसंगत तरीही सुसंगत असा मानवी भाव-भावनांचा गुंता ते अचूक दाखवून देतात. कधी कधी आपण अंतर्मुख होतो, तर कधी बाहेर घडणाऱ्या गोष्टींना थोड्या वेगळ्या दृष्टीतून पाहतो. त्यांची लिखाणाची शैली त्यांना इतर लेखकांपासून आपसूकच वेगळ करते. अशा पद्धतीची पात्र निर्माण करून त्यांच्या विषय वासना अगदी चपलख पणे मांडताना कुठेही किळस नसतो. तुच्छता नसते. प्रकृती कि विकृती याचा संभ्रम पडावा इतक्या सहज भावनांचा आवेग लेखकाने मांडलाय. भावनांची आंदोलने झेलताना कुठेही कंटाळा येत नाही. या पुस्तकातल्या सगळ्याच कथांची सांगता काहीतरी देऊन जाते. प्रत्येक भावना वेगळी, त्याची तीव्रता वेगळी आणि त्याचा वाचकावर पडणारा प्रभाव पण वेगळा.
पहिली कथा ‘जळातील मासा’. मायकेल हे पात्र. मदर मेरी कडे कंफेस करताच प्रसन्न झालेल त्याच मन पुन्हा एकदा हुरहुरत, मिलिंदाच्या फक्त अस्तित्वाच्या जाणिवेने. वयाचा आणि जाणिवांचा तसा ताळमेळ नसतो हेच खरं.

‘अनोळखी’ ही दुसरी कथा. अप्पांच्या एकाकी आयुष्यात त्यांची मुलगी नंदिनी हाच आसरा. पण आज त्या अनोळखी बाईच्या शेजारी बसण्याने मनात कितीतरी दिवस दाबून ठेवलेल्या भावना पुन्हा डोकं वर काढू लागल्या. पण इष्ट-अनिष्टेच्या चौकटीत अडकलेल मन च् -च् -च् च्या पलीकडे जात नसतं .

तिसरी कथा म्हणजे ‘व्यथा’. अनुराधा आणि गोवर्धन जुन्या आठवणी गोंजारता गोंजारता विलक्षण आवेगातही त्याच्यात एक अनोळखी विरक्ती कुठून येत असेल हा प्रश्न पडतही नाही हे विशेष.

‘मंगू’ हि चौथी कथा. इयत्ता दुसरीत असणारा मंगू त्याच्या छोट्या बहिणीशी असा छद्मी पणे किती निरागसतेने वागतो असेच म्हणावे लागेल. खाणातल्या पदार्थासाठीपण जीवाची किती तगमग होते, स्वातंत्र्याची चटक उपजतच असते, दुसऱ्याला खिजवण्यात समाधान मानाण्याची विकृती असलेली मानवी मनाची एक बाजू इथे पुन्हा स्पष्ट होते.

‘अनामिकाची क्षणचित्रे’ या पाचव्या कथेत मनाची कुरूपता देहाच्या कुरुपतेपेक्षा जास्त भयानक असते हे सांगते . शारीरिक गरज आणि पांढर पेशा समाजाने एकूण दिलेली नीती-अनीतीची खोटी जाचक जोखडं वाहणारा एखादया दुर्बल जीवाची त्यात कुचंबणा ही होतेच होते.

सहावी कथा ‘स्मृतिशेष’. भूतकाळाच्या स्मृती कधीही पाठ सोडत नसतात हेच सांगतात. माणिक आणि निखिलेश ची घालमेल, बोलण्यात नकळत आलेलं अवघडलेपण शब्दांना अधिकच प्रभावी बनवते. जुन्या संबंधांचा ताण नव्या संवादात येतो तेव्हा काळ आणि माणसे बदलतात याला पुष्टी मिळते.

सातवी कथा ‘इंद्रायणी’. मानवी संशय, अपराधीपण, त्रागा, हुंदके, अगतिकता, तिरस्कार, सुटकेची मोकळीकता, आणि दुःखाची परिसीमा याचा कोलाहल इथे वाचायला मिळतो. देविदास आणि इंद्रायणीच्या संसाराची फरफट दैवी आघाताने कि मानवी संशयकल्लोळाने होते, की वेळेचा ताळमेळ चुकतो ? दोष कुणाचा? प्रश्न निरुत्तरितच राहतात.

‘जगन’ या आठव्या कथेत शाळकरी जगनच भावनाविश्व रेखाटलंय. माणूस जन्मतःच स्वार्थी असतो, स्वतःच्या प्रसिद्धीच्या, मोठेपणाच्या मागे, मत्सराच्या वाटेने तो काहीही करू शकतो. मग ते कृत्य छोट असो वा मोठं , दुसऱ्याच्या जखमेवर मीठ चोळता याव यासाठी आटापिटा चालतो, मग स्वतःची मानहानी, नालस्ती झाली तरी फरक कुठे पडतो.

नववी कथा ‘कळ्या आणि पाकळ्या’. पुष्पाच्या उमलत्या वयातल्या सुकुमार कोमल भावना विदारक वास्तवतेने भंग होतात. कल्पनेच्या आरश्यात चितारलेल्या प्रतिमेमागे खर रूप भकास आणि विद्रुप असते याच भान म्हणजेच प्रौढत्व.

‘गोपी’ या दहाव्या कथेत अनेकांच्या मनातली अस्वस्थता, भीती, वैफल्य, स्वतःवरचा अविश्वास सगळंच गोपी पात्रात एकवटल आहे. समोरून आलेला घास भूक असूनही हातात जोर नाही म्हणून खाता येत नाही याच शल्य विचार करण्यास भाग पडते.

‘ससा’ हि अकरावी कथा. थोडीशी फँटसी वाटावी अशी. त्याला ती शेवटपर्यत ओळख न पटलेली, ती मात्र “ओळखलस का ?” अस विचारून बेधडक, बिनधास्त संवाद साधणारी. ट्रेन च्या दोन स्टेशन मधल्या त्या प्रवासात खूप काही विशेष नाही घडत पण जे घडत त्याचा मेळ शेवट पर्यंत नाही लागत.

‘अनारसा’ या शेवटच्या कथेत माणसाची चूक आणि त्याचे भोग नेमके कसे मनात भीती आणि अपराधीपणाची भावनेला जन्म देतात याच चित्रण आहे. कर्म कसे आणि कधी फळ देईल याची कल्पना कोणालाच नसते, पण चूक दुसऱ्याची अस म्हंटलं तरी आपण केलेल्या चुका आपलं मन शेवटपर्यत खात राहतात. अप्पा हे पात्र त्याचाच उदाहरण.

वाचायला हवच असं नाही, पण मानवी मनाच्या गुंत्यात एकदा डोकवायला भाग पडणारं नक्कीच आहे.

jalatil-masa-original-ghodnavari

जगायला जमलं राव!

आयुष्यात उलथापालथ झाली , वाईट अनुभवांची संख्या जास्त झाली , दुःखाची जरा अधिक तीव्रतेने जाणीव होऊ लागली, म्हणजे मनासारखं ना होता उलट घडू लागलं की माणूस तत्वज्ञान बोलू लागतो. मग त्याला अनेकदा अध्यात्माची गोडी लागते . त्याला मग कधी spiritual science म्हणतो , कधी कर्म, कधी जीवनाचं मर्म तर कधी नुसतंच नशीब अशी labels लावतो . थोडक्यात काय, दुःखाची कारणे शोधतो, असा का घडलं याचा शोध घेतो आणि उत्तरं नाही सापडली की अनाकलनीय तर्क लावून त्याला label लावतो. आणि मग यालाच जीवन ऐसे नाव , अनुभव समृद्धता वगैरे गोंडस वर्णन करून life goes on अस म्हणत आपल रहाट गाड खेचत राहतो . ते हसत, गात, नाचून जमलं तर जगायला जमलं राव अस म्हणायचं का?

जगण्याचं कोडं

कितींदा ऐकलंय,वाचलंय
जगणं एक कोडं, आयुष्य एक कोडं.
दुसऱ्याला रीत विचारुन आपलं उत्तरं सापडतंय थोडं ?
ज्याचं त्याचं कोडं वेगळं, रीतवेगळी, उत्तरही वेगळं.
ज्याचं त्याने सोडवायचं, चूक बरोबर असं नसतंच मुळी
सोडवता सोडवता संचित सापडते आपले आपल्याच ओंजळी.

नेहमीचच झालाय

नेहमीचच झालाय,
सगळच हाताबाहेर गेलं
कि जायचं त्याच्याकडे,
कधी रडत, कधी चडफडत,
कधी अगतिकतेने, कधी गरीबासारखे,
कधी भिकारयासारखे, कधी आशेने,
कधी अस तर कधी तसं
जाणे होतच…
मग अनेकदा बोलून दाखवायचं,
सगळा आता तुझ्या चरणी,
तूच काय ते कर बाबा,
सगळी चिंता तुला वाहतो,
तू जे करशील तेच बरोबर असेल माझ्यासाठी.
नंतर हळूच बोलायचं हे हवाय मला. दे रे दे. देरे मला.
नेहमीचच झालाय.

वासूनाका

वासूनाका
भाऊ पाध्ये
पहिली आवृत्ती १९६५

१८२ पानांच्या या पुस्तकात मानवी जीवनाची वेगळी वास्तविकता मांडली केली आहे.
किती घाण, किती वाईट , बिभस्त ,अश्लील , उकिरडयाची अर्वाच्य भाषा , स्वैराचाराची राजरोस केलेली बतावणी एक न अनेक शब्द कमी पडतील. पण अंगावर काटा आणणारे हेच वास्तव रेखाटण्याची सचोटी भाऊंनी कमालीने हाताळली आहे. त्या उग्र कोंडत कुबट दर्पात वाचताना आपण कुठेही नाक बंद करत नाही कि आपल्याला त्याचा किळस वाटत नाही. असतो तो समोरचा उकिरडा, मानवी मनाचा आचरणाचा उघडा आरसा… त्यात आपण चालत असतो पण आपली वासना चाळवत नाही हेच विशेष.

कशाला हपापलेली असतात माणसे ?म्हणजे नेमकी कसली भुक ? वासना ?नीती अनीतीच्या आकलना पलीकडलं सगळं. पाप पुण्याच्या व्याख्येला चूक बरोबरच्या चोकटीत न बसणारं गणित. त्याची पदावलीच वेगळी.

‘वासूनाका’ हा मुंबईत वालपाखाडीत कुठेतरी घडतो. पण प्रत्यक्षात तो सगळीकडेच असतो. सगळीकडे म्हणजे अगदी प्रत्येकाच्या मनात.
आम्ही नाही त्यातले म्हणणारे भले भले तिथेच सापडतात. काहीजण राजरोस नाक्यावर उभे असतात तर काही ‘सुमडीत लोमाडी ‘ प्रमाणे.
काहींची हिम्मत नसावी होत. घरंदाज आणि इज्जतदार च्या बिरुदाखाली आवंढे गिळत असतात.पण घश्याला कोरड तर अब्रूदार वर्गालाही पडतेच. अगदीच लहर आली तर इकडे तिकडे पाणपोई किंवा तत्सम स्त्रोत मिळवत असतील पण ताकास तूर लागू देणारे आहेतच की.
वासुनाक्यावरची मंडळी सगळीच रिकामा न्हावी कुडाला तुंबड्या लावी गटातली नसतात.
असे लोक पैसा जितका छंद ही तितकाच जोपासतात. जे असतात ते साधली तर शिकार नाहीतर भिकार ही चालवणारे असतात. सगळा सौदा वेगळाच.

‘वासूनाका’ एका विशिष्ट टोळक्यांचा नाही, तर सगळ्यांची उघड आणि झाकलेली मानसिकता दाखवतो.
६०-७० च्या दशकापासून ती ‘जैसे थे वैसे’ च आहे .

लिहिण्याची शैली एकदम खुमासदार. मराठी, हिंदी, इंग्रजी, उर्दू सगळा गोतावळा चपलख बसतो.
आचरट आणि टपोरी शब्दसंपदा आपली शब्द संपदा समृद्ध करते वेगळ्या पद्धतीने. आता २०१० च्या दशकात वाचलं तर आपल्या शब्द गंगेत भर पडते.
creativity ची परिसीमा … उत्तम उपमा अलंकारांचे उदाहरण जणू.
केशरवडी, लंगडी घूस, त्रेपन्न टिकली ,किंवा पुथपाथ वरची सायराबानू ,पावशेर नवटाक.
सु किंवा भानू , पेरी फर्नांडीस किवां बकुळा आपण मनात रेखाटतोच.
तिथल्या पात्रांची नावेही तितकीच बिलंदर… पोक्या , चम्या, सोम्या, डाफ्या, टण्या, गोम्या, बश्या, फोम्ण्या पासु, बाबल, बारक्या.

अश्लील,अस्तव्यस्त वाचून अंगावर आलेल सत्य वाचताना हसायला आल्याशिवाय राहवत नाही . भंकसपणा is the ultimate word.
या सगळ्या पात्रांना भेटायाला, तिथला उन्म्मतपणा अनुभवायला वालपाखाडी ला भेट दयाविशीच वाटते.
battery charge होते वेगळ्या अर्थाने. संदर्भ वेगळ्या पद्धतीने समोर येतात आणि आपलं विचारचक्राला वेगळी दिशा मिळते.
कळकट डबक असतच. ते किती काळं किती खोल याची शहानिशा फार तोकडी पडते.
काळ बदलाय. पूर्वी लेण्या होत्या आहेत, ग्रंथ असावेत-आहेत , मासिक होते-आहेत , फोटो होते-आहेत, कुंटण खाना होता-आहे. विडीओ लायब्ररी होत्या आहेत . आता तंत्रज्ञान प्रगत झालंय , पर्याय वाढलेत , साधनं वाढली आहेत. चोकातला वासूनाका आता कॉम्पुटर , मोबाईल,मुळे सर्वत्र तो एका click वर विसावला आहे. पण रुपडं पालटलं तरी आत्मा तोच जो वासूनाका दाखवतो.

भविष्य कुणाच्या हाती?

काही सुचत नाही,
पुढचं उमजत नाही,
दुःख सावरत नाही,
प्रयत्नाला यश मिळत नाही
मनासारखं घडतं नाही,
वैद्याच औषध पडत नाही लागू,
कळत नाही आयुष्यात कस वागू,
कुणाला नाही मिळत नौकरी,
तर कुणाला नाही सापडत छोकरा किंवा छोकरी
कधी कुठे काळया जादूचा प्रकोप
तर कधी चिंतेने उडालेली असते झोप
घरची मनाची भंग झालेली असते शांती
मलूल होवून जाते जीवन कांती
आणि अशावेळी…
कुठे तरी मार्ग सापडण्यासाठी
चौका चौकात असते पाटी
देवळा बाहेर आणि आत
सापडते हि जमात
TV वर पण मिळतो यांना प्राइम टाइम
यांच्या दुकानात असते लांबच लांब लाईन
जाताना कधी हार, श्रीफळ आणि अगरबत्ती
तर कधी पैशांची सरबत्ती
ग्रह ताऱ्यांना आणि देवाला पटवण्यासाठी
यांच्याकडे असतात जालीम उपाय
यांच्या दुकानातून निघताना मिळते एक यादी
वाचायाचे स्त्रोत्र, करायचे कोणते यज्ञ आधी
कधी कसली शांती तर कधी उतारे
कधी झाडानांही मारा येर-झऱ्या रे
उन्गलीत घाला खडे मोती
मग मनात उमलतात आशेच्या ज्योती
ती तर आधीच आत होती
मग कशाला हवं पाहायला भविष्य ज्योतिषाच्या हाती?

रखडलेले- कारणमीमांसा

अनेकदा लग्नाचं अमुक एक वय गेलं की लोकं रखडलेल्या प्रकारात मोडतात.
का? या अशा उशिरापर्यंत लग्न न होण्याची काय करणे असावीत.
त्याचीच एक सूची बनवावी असा विचार आला आणि कारणे शोधा मोहीम सुरु झाली.
खूपच रोचक पण खरी कारणे सापडली. अर्थात ती इथे मांडणे ओघाने आलेच.

आकडा

तीच्या किंवा त्याच्या वयाचा वाढता आकडा पाहता आई बापाला अनेकदा आकडी येते.

विसंगत सुसंगत

विसंगत प्रश्नांची सुसंगत उत्तरे विसंगतच असतात.

ती आडवी गेली

आज पुन्हा त्याला उठायला उशीर झाला. रात्री उशिरापर्यंत नेटाने नेटवर वेळ घालवायचा नाहीतर मोबाइल वर खेळायचं किंवा चाटायचं (chat करायचं). मग सकाळी जाग येणार कशी?
तसं हे रोजचं आहे. पण आज जास्तच उशीर झाला. त्यातून आज एक महत्वाची क्लाएन्ट मिटिंग आणि अप्रेझल अनाऊन्समेंट होणार होती. सगळं सुरळीत झालं तर संध्याकाळी देवासमोर वाटीभर साखर ठेवावी , आई ठेवते तशी असा विचारही आला. घडाळयाचा धावता काटा बघून तो पण पळायला लागला. सोबत त्रागा आणि चिडचिड. लकी शर्ट चं नेमकं बटन तुटलेलं. आज कोणाचा चेहरा बघून दिवसाची सुरुवात केली असा प्रश्न पडला. किचन मध्ये जाताना बायकोला पाहिलेलं पलंगावर आडव पडून पण त्या आधी बेड वर पहडून समोरच्या आरशात स्वतः चं दर्शन केलेलं सहज रित्या विसरला तो. आता बायकोला फर्मान हातातली कामं बाजूला टाकून शर्टचं बटन लावण्याचं. उशीर झाला की नेमकं असा काही होतं कि खोळंबा होतोच. विश्वाचा अबाधित नियमच आहे तो . लगबगीनं शूज घालताना लक्षात आल की पॉलीश करायचं आहे. आता अजून ५ मिनटे जाणार. स्पाईडर म्यान च्या वेगाने जणू तो जिना उतरला.
तेव्हड्यात ती आडवी गेली आणि त्याला स्पीड ब्रेकर लागला. डोक्यात झिनझिणी आली. त्याने तिच्याकडे एक जळजळीत कटाक्ष टाकला. तिच्या त्या काळ्या केसाळ कातडीला ती नजर जाणवली . ती हि त्याच्याकडे तिचे करडे डोळे रोखून गुरगुरून घुश्यात बघू लागली. काय सांगाव , तीही तिच्या कुणा महत्वाच्या कामाला जात असावी आणि तो मनुष्य तीच्या वाटेत आडवा आला. पण तीने चपळतेने त्याला तिचा रस्ता काटू दिला नाही. गेल्या वेळेला ती आडवी गेली त्या दिवशी एक क्लाएन्ट गेला होता त्याचा . आता चार पाऊले मागे यायला त्याचं तन तयार नव्हते. समोर मोर्निंग वाल्क करणाऱ्यांपैकी कुणी पहिल तर, सोसायटी मध्यल्या कुणी बघितलं तर… या अपशकुनाने त्याच्या मनात चर झालं. आज किती महत्वाची काम व्हयाची होती आणि ती आडवी गेली . मन अधिकच खट्टू झालं, मनीमाऊने याच्या मनाचा आता पूर्ण ताबा घेतला.
समोरच्या रस्त्यावर तशीही रिक्शा मिळत नाही लवकर , पण आज त्याचं बिल त्या काळ्या मांजरावर.
ब्रिज वरून फलाटावरून हवी असलेली ट्रेन जाताना पाहिली, चढायला न मिळालेल्या त्या ट्रेन चं खापर त्या काळ्या मांजरावर.
नेहमीचा बूट पोलिश वाला नव्हता आज , त्याचं तिथं नसण्याच पातक काळ्या मांजरावर.
मिटिंग झाली खरी पण डील साईन नाही झाली, त्यासाठी पुन्हा नंतर अजून एक मिटिंग स्केड्यूल करावी लागणार होती. पुन्हा त्याच्या डोक्यात तीच घोळू लागली .
लंच ब्रेक नंतर होणारं अप्रेझल अनाऊन्समेंट उद्या व्हाव असं त्याला वाटू लागलं , आणि जेवताना कचकन मिरची चावली गेली,कारण अर्थातच ती. संबंद दिवस त्या मनी ने त्याच्या मनाचा ताबा घेतलेला. लक्ष होतं कुठे जेवणात.
तेव्हड्यात कुणी सांगितलं, बॉस ला अचानक मीटिंग आल्याने अप्रेझल अनाऊन्समेंट होणार नाही.
नशीब तितकं वाईट नाही असच वाटलं त्याला. सुटकेचा निः श्वास टाकला राव त्याने.
पण दोन तासातच अप्रेझल लेटर टेबलावर ठेवलं असिसटन्त म्यनेजरने.छातीत धस्स झालं. ती आठवली.
लेटर उघडलं, इतरांप्रमाणेच पगार वाढ मनासारखी नव्ह्ती. पण प्रमोशन झालं. पदोन्नती होती पण पगार वाढ खुरटलेली. अपेक्षेप्रमाणे… पण तरीही या कमी वाढलेल्या पगाराची जवाबदारी आज तिची होती.
घरी आल्यावर बायको ला सांगितल्यावर तिने मात्र देव जवळ दिवा लावताना एक वाटी साखर ठेवली. तेव्हा वाटलं बायको असावी तर अशी. सगळ्यात गोड मानणारी.
रात्री जेवण तसं गेलच नाही त्याला, मनात सकाळची काजळी अजून होती.
झोपताना उगीच वाटलं त्याला, काय झालं असतं चार पाऊल मागे गेलो असतो.
किवां मीच घाईत चालायला नको होतो, ती दिसली असती आधीच वाटेत तर मीच थोडं धावलो असतो वेगात. आजचं हे सगळं जे मनासारखं नाही झालं याला कारण ती आडवी गेली.