जळातील मासा

जळातील मासा
जयवंत दळवी
पहिली आवृत्ती १ एप्रिल १९६१
साकेत आवृत्ती २०१४
प्रकाशक – साकेत प्रकाशन प्रा. लि., पुणे

१२० पानांच्या या पुस्तकात १२ कथांचा समावेश आहे.
मानवी मनाचे लहानातली लहान कंगोरे जयवंत दळवी यांनी अचूक रेखाटले आहेत.
कथाकार, कादंबरीकार, नाटककार, प्रवासवर्णनकार, विनोदकार म्हणून जयवंत दळवी यांनी साहित्यात खूप योगदान दिलंय. कथा हि त्यांची मक्तेदारी. माणसाचे मन किती भलतच असते, कसलाही काठ न पकडणारे, खोल खोल गर्तेत बुडता बुडता सहजच तरुन जाणारे, आता काठावर येणार इतक्यात पुन्हा तिथेच गटांगळया मारणारे मन आणि त्याच्या विक्षिप्त तऱ्हा. मग ते प्रेम असो, राग, दुष्टपणा किंवा कामवासना.
त्यांच्या कथेतील पात्र मधूनच भेटतात, आपल्या आसपास असल्यासारखी वावरतात, आणि मग एखाद पात्र मनात घर करून जाते. विसंगत तरीही सुसंगत असा मानवी भाव-भावनांचा गुंता ते अचूक दाखवून देतात. कधी कधी आपण अंतर्मुख होतो, तर कधी बाहेर घडणाऱ्या गोष्टींना थोड्या वेगळ्या दृष्टीतून पाहतो. त्यांची लिखाणाची शैली त्यांना इतर लेखकांपासून आपसूकच वेगळ करते. अशा पद्धतीची पात्र निर्माण करून त्यांच्या विषय वासना अगदी चपलख पणे मांडताना कुठेही किळस नसतो. तुच्छता नसते. प्रकृती कि विकृती याचा संभ्रम पडावा इतक्या सहज भावनांचा आवेग लेखकाने मांडलाय. भावनांची आंदोलने झेलताना कुठेही कंटाळा येत नाही. या पुस्तकातल्या सगळ्याच कथांची सांगता काहीतरी देऊन जाते. प्रत्येक भावना वेगळी, त्याची तीव्रता वेगळी आणि त्याचा वाचकावर पडणारा प्रभाव पण वेगळा.
पहिली कथा ‘जळातील मासा’. मायकेल हे पात्र. मदर मेरी कडे कंफेस करताच प्रसन्न झालेल त्याच मन पुन्हा एकदा हुरहुरत, मिलिंदाच्या फक्त अस्तित्वाच्या जाणिवेने. वयाचा आणि जाणिवांचा तसा ताळमेळ नसतो हेच खरं.

‘अनोळखी’ ही दुसरी कथा. अप्पांच्या एकाकी आयुष्यात त्यांची मुलगी नंदिनी हाच आसरा. पण आज त्या अनोळखी बाईच्या शेजारी बसण्याने मनात कितीतरी दिवस दाबून ठेवलेल्या भावना पुन्हा डोकं वर काढू लागल्या. पण इष्ट-अनिष्टेच्या चौकटीत अडकलेल मन च् -च् -च् च्या पलीकडे जात नसतं .

तिसरी कथा म्हणजे ‘व्यथा’. अनुराधा आणि गोवर्धन जुन्या आठवणी गोंजारता गोंजारता विलक्षण आवेगातही त्याच्यात एक अनोळखी विरक्ती कुठून येत असेल हा प्रश्न पडतही नाही हे विशेष.

‘मंगू’ हि चौथी कथा. इयत्ता दुसरीत असणारा मंगू त्याच्या छोट्या बहिणीशी असा छद्मी पणे किती निरागसतेने वागतो असेच म्हणावे लागेल. खाणातल्या पदार्थासाठीपण जीवाची किती तगमग होते, स्वातंत्र्याची चटक उपजतच असते, दुसऱ्याला खिजवण्यात समाधान मानाण्याची विकृती असलेली मानवी मनाची एक बाजू इथे पुन्हा स्पष्ट होते.

‘अनामिकाची क्षणचित्रे’ या पाचव्या कथेत मनाची कुरूपता देहाच्या कुरुपतेपेक्षा जास्त भयानक असते हे सांगते . शारीरिक गरज आणि पांढर पेशा समाजाने एकूण दिलेली नीती-अनीतीची खोटी जाचक जोखडं वाहणारा एखादया दुर्बल जीवाची त्यात कुचंबणा ही होतेच होते.

सहावी कथा ‘स्मृतिशेष’. भूतकाळाच्या स्मृती कधीही पाठ सोडत नसतात हेच सांगतात. माणिक आणि निखिलेश ची घालमेल, बोलण्यात नकळत आलेलं अवघडलेपण शब्दांना अधिकच प्रभावी बनवते. जुन्या संबंधांचा ताण नव्या संवादात येतो तेव्हा काळ आणि माणसे बदलतात याला पुष्टी मिळते.

सातवी कथा ‘इंद्रायणी’. मानवी संशय, अपराधीपण, त्रागा, हुंदके, अगतिकता, तिरस्कार, सुटकेची मोकळीकता, आणि दुःखाची परिसीमा याचा कोलाहल इथे वाचायला मिळतो. देविदास आणि इंद्रायणीच्या संसाराची फरफट दैवी आघाताने कि मानवी संशयकल्लोळाने होते, की वेळेचा ताळमेळ चुकतो ? दोष कुणाचा? प्रश्न निरुत्तरितच राहतात.

‘जगन’ या आठव्या कथेत शाळकरी जगनच भावनाविश्व रेखाटलंय. माणूस जन्मतःच स्वार्थी असतो, स्वतःच्या प्रसिद्धीच्या, मोठेपणाच्या मागे, मत्सराच्या वाटेने तो काहीही करू शकतो. मग ते कृत्य छोट असो वा मोठं , दुसऱ्याच्या जखमेवर मीठ चोळता याव यासाठी आटापिटा चालतो, मग स्वतःची मानहानी, नालस्ती झाली तरी फरक कुठे पडतो.

नववी कथा ‘कळ्या आणि पाकळ्या’. पुष्पाच्या उमलत्या वयातल्या सुकुमार कोमल भावना विदारक वास्तवतेने भंग होतात. कल्पनेच्या आरश्यात चितारलेल्या प्रतिमेमागे खर रूप भकास आणि विद्रुप असते याच भान म्हणजेच प्रौढत्व.

‘गोपी’ या दहाव्या कथेत अनेकांच्या मनातली अस्वस्थता, भीती, वैफल्य, स्वतःवरचा अविश्वास सगळंच गोपी पात्रात एकवटल आहे. समोरून आलेला घास भूक असूनही हातात जोर नाही म्हणून खाता येत नाही याच शल्य विचार करण्यास भाग पडते.

‘ससा’ हि अकरावी कथा. थोडीशी फँटसी वाटावी अशी. त्याला ती शेवटपर्यत ओळख न पटलेली, ती मात्र “ओळखलस का ?” अस विचारून बेधडक, बिनधास्त संवाद साधणारी. ट्रेन च्या दोन स्टेशन मधल्या त्या प्रवासात खूप काही विशेष नाही घडत पण जे घडत त्याचा मेळ शेवट पर्यंत नाही लागत.

‘अनारसा’ या शेवटच्या कथेत माणसाची चूक आणि त्याचे भोग नेमके कसे मनात भीती आणि अपराधीपणाची भावनेला जन्म देतात याच चित्रण आहे. कर्म कसे आणि कधी फळ देईल याची कल्पना कोणालाच नसते, पण चूक दुसऱ्याची अस म्हंटलं तरी आपण केलेल्या चुका आपलं मन शेवटपर्यत खात राहतात. अप्पा हे पात्र त्याचाच उदाहरण.

वाचायला हवच असं नाही, पण मानवी मनाच्या गुंत्यात एकदा डोकवायला भाग पडणारं नक्कीच आहे.

jalatil-masa-original-ghodnavari