नेहमीचच झालाय

नेहमीचच झालाय,
सगळच हाताबाहेर गेलं
कि जायचं त्याच्याकडे,
कधी रडत, कधी चडफडत,
कधी अगतिकतेने, कधी गरीबासारखे,
कधी भिकारयासारखे, कधी आशेने,
कधी अस तर कधी तसं
जाणे होतच…
मग अनेकदा बोलून दाखवायचं,
सगळा आता तुझ्या चरणी,
तूच काय ते कर बाबा,
सगळी चिंता तुला वाहतो,
तू जे करशील तेच बरोबर असेल माझ्यासाठी.
नंतर हळूच बोलायचं हे हवाय मला. दे रे दे. देरे मला.
नेहमीचच झालाय.

Advertisements

वासूनाका

वासूनाका
भाऊ पाध्ये
पहिली आवृत्ती १९६५

१८२ पानांच्या या पुस्तकात मानवी जीवनाची वेगळी वास्तविकता मांडली केली आहे.
किती घाण, किती वाईट , बिभस्त ,अश्लील , उकिरडयाची अर्वाच्य भाषा , स्वैराचाराची राजरोस केलेली बतावणी एक न अनेक शब्द कमी पडतील. पण अंगावर काटा आणणारे हेच वास्तव रेखाटण्याची सचोटी भाऊंनी कमालीने हाताळली आहे. त्या उग्र कोंडत कुबट दर्पात वाचताना आपण कुठेही नाक बंद करत नाही कि आपल्याला त्याचा किळस वाटत नाही. असतो तो समोरचा उकिरडा, मानवी मनाचा आचरणाचा उघडा आरसा… त्यात आपण चालत असतो पण आपली वासना चाळवत नाही हेच विशेष.

कशाला हपापलेली असतात माणसे ?म्हणजे नेमकी कसली भुक ? वासना ?नीती अनीतीच्या आकलना पलीकडलं सगळं. पाप पुण्याच्या व्याख्येला चूक बरोबरच्या चोकटीत न बसणारं गणित. त्याची पदावलीच वेगळी.

‘वासूनाका’ हा मुंबईत वालपाखाडीत कुठेतरी घडतो. पण प्रत्यक्षात तो सगळीकडेच असतो. सगळीकडे म्हणजे अगदी प्रत्येकाच्या मनात.
आम्ही नाही त्यातले म्हणणारे भले भले तिथेच सापडतात. काहीजण राजरोस नाक्यावर उभे असतात तर काही ‘सुमडीत लोमाडी ‘ प्रमाणे.
काहींची हिम्मत नसावी होत. घरंदाज आणि इज्जतदार च्या बिरुदाखाली आवंढे गिळत असतात.पण घश्याला कोरड तर अब्रूदार वर्गालाही पडतेच. अगदीच लहर आली तर इकडे तिकडे पाणपोई किंवा तत्सम स्त्रोत मिळवत असतील पण ताकास तूर लागू देणारे आहेतच की.
वासुनाक्यावरची मंडळी सगळीच रिकामा न्हावी कुडाला तुंबड्या लावी गटातली नसतात.
असे लोक पैसा जितका छंद ही तितकाच जोपासतात. जे असतात ते साधली तर शिकार नाहीतर भिकार ही चालवणारे असतात. सगळा सौदा वेगळाच.

‘वासूनाका’ एका विशिष्ट टोळक्यांचा नाही, तर सगळ्यांची उघड आणि झाकलेली मानसिकता दाखवतो.
६०-७० च्या दशकापासून ती ‘जैसे थे वैसे’ च आहे .

लिहिण्याची शैली एकदम खुमासदार. मराठी, हिंदी, इंग्रजी, उर्दू सगळा गोतावळा चपलख बसतो.
आचरट आणि टपोरी शब्दसंपदा आपली शब्द संपदा समृद्ध करते वेगळ्या पद्धतीने. आता २०१० च्या दशकात वाचलं तर आपल्या शब्द गंगेत भर पडते.
creativity ची परिसीमा … उत्तम उपमा अलंकारांचे उदाहरण जणू.
केशरवडी, लंगडी घूस, त्रेपन्न टिकली ,किंवा पुथपाथ वरची सायराबानू ,पावशेर नवटाक.
सु किंवा भानू , पेरी फर्नांडीस किवां बकुळा आपण मनात रेखाटतोच.
तिथल्या पात्रांची नावेही तितकीच बिलंदर… पोक्या , चम्या, सोम्या, डाफ्या, टण्या, गोम्या, बश्या, फोम्ण्या पासु, बाबल, बारक्या.

अश्लील,अस्तव्यस्त वाचून अंगावर आलेल सत्य वाचताना हसायला आल्याशिवाय राहवत नाही . भंकसपणा is the ultimate word.
या सगळ्या पात्रांना भेटायाला, तिथला उन्म्मतपणा अनुभवायला वालपाखाडी ला भेट दयाविशीच वाटते.
battery charge होते वेगळ्या अर्थाने. संदर्भ वेगळ्या पद्धतीने समोर येतात आणि आपलं विचारचक्राला वेगळी दिशा मिळते.
कळकट डबक असतच. ते किती काळं किती खोल याची शहानिशा फार तोकडी पडते.
काळ बदलाय. पूर्वी लेण्या होत्या आहेत, ग्रंथ असावेत-आहेत , मासिक होते-आहेत , फोटो होते-आहेत, कुंटण खाना होता-आहे. विडीओ लायब्ररी होत्या आहेत . आता तंत्रज्ञान प्रगत झालंय , पर्याय वाढलेत , साधनं वाढली आहेत. चोकातला वासूनाका आता कॉम्पुटर , मोबाईल,मुळे सर्वत्र तो एका click वर विसावला आहे. पण रुपडं पालटलं तरी आत्मा तोच जो वासूनाका दाखवतो.

भविष्य कुणाच्या हाती?

काही सुचत नाही,
पुढचं उमजत नाही,
दुःख सावरत नाही,
प्रयत्नाला यश मिळत नाही
मनासारखं घडतं नाही,
वैद्याच औषध पडत नाही लागू,
कळत नाही आयुष्यात कस वागू,
कुणाला नाही मिळत नौकरी,
तर कुणाला नाही सापडत छोकरा किंवा छोकरी
कधी कुठे काळया जादूचा प्रकोप
तर कधी चिंतेने उडालेली असते झोप
घरची मनाची भंग झालेली असते शांती
मलूल होवून जाते जीवन कांती
आणि अशावेळी…
कुठे तरी मार्ग सापडण्यासाठी
चौका चौकात असते पाटी
देवळा बाहेर आणि आत
सापडते हि जमात
TV वर पण मिळतो यांना प्राइम टाइम
यांच्या दुकानात असते लांबच लांब लाईन
जाताना कधी हार, श्रीफळ आणि अगरबत्ती
तर कधी पैशांची सरबत्ती
ग्रह ताऱ्यांना आणि देवाला पटवण्यासाठी
यांच्याकडे असतात जालीम उपाय
यांच्या दुकानातून निघताना मिळते एक यादी
वाचायाचे स्त्रोत्र, करायचे कोणते यज्ञ आधी
कधी कसली शांती तर कधी उतारे
कधी झाडानांही मारा येर-झऱ्या रे
उन्गलीत घाला खडे मोती
मग मनात उमलतात आशेच्या ज्योती
ती तर आधीच आत होती
मग कशाला हवं पाहायला भविष्य ज्योतिषाच्या हाती?

…+ मान

स्वाभिमान, अभिमान, दुराभिमान, वृथाभिमान आणि अहंकार या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
या विविध मानात असणारा आणि समोरचा त्यांना पाहणारा यांच्यात गल्लत सहज होवू शकते.
कारण एकच ज्याचा त्याचा दृष्टीकोन.
अभिमान, दुराभिमान आणि फुटकळ असा वृथाभिमान प्रकर्षाने जाणवून येतात. त्यात टोकाची भूमिका असते.
स्वःताच्या सत्वाच अस्तित्व जपणं आणि अहंकाराला गोंजारण यात जमीन आसमानचा फरक आहे. अनेकदा हा फरक क्षितिजाच्या रेषेसारखा भासमान असतो. तो नेमका कुठे संपतो आणि कुठे सुरु होतो हे कळणे खूप कठीण. मग सुरु होतो समज गैरसमजांचा हिंदोळा. ज्याच्या हेल्काव्यात नात्यांचा समतोल हरवून जातो.

रखडलेले- कारणमीमांसा

अनेकदा लग्नाचं अमुक एक वय गेलं की लोकं रखडलेल्या प्रकारात मोडतात.
का? या अशा उशिरापर्यंत लग्न न होण्याची काय करणे असावीत.
त्याचीच एक सूची बनवावी असा विचार आला आणि कारणे शोधा मोहीम सुरु झाली.
खूपच रोचक पण खरी कारणे सापडली. अर्थात ती इथे मांडणे ओघाने आलेच.

आकडा

तीच्या किंवा त्याच्या वयाचा वाढता आकडा पाहता आई बापाला अनेकदा आकडी येते.

विसंगत सुसंगत

विसंगत प्रश्नांची सुसंगत उत्तरे विसंगतच असतात.

ती आडवी गेली

आज पुन्हा त्याला उठायला उशीर झाला. रात्री उशिरापर्यंत नेटाने नेटवर वेळ घालवायचा नाहीतर मोबाइल वर खेळायचं किंवा चाटायचं (chat करायचं). मग सकाळी जाग येणार कशी?
तसं हे रोजचं आहे. पण आज जास्तच उशीर झाला. त्यातून आज एक महत्वाची क्लाएन्ट मिटिंग आणि अप्रेझल अनाऊन्समेंट होणार होती. सगळं सुरळीत झालं तर संध्याकाळी देवासमोर वाटीभर साखर ठेवावी , आई ठेवते तशी असा विचारही आला. घडाळयाचा धावता काटा बघून तो पण पळायला लागला. सोबत त्रागा आणि चिडचिड. लकी शर्ट चं नेमकं बटन तुटलेलं. आज कोणाचा चेहरा बघून दिवसाची सुरुवात केली असा प्रश्न पडला. किचन मध्ये जाताना बायकोला पाहिलेलं पलंगावर आडव पडून पण त्या आधी बेड वर पहडून समोरच्या आरशात स्वतः चं दर्शन केलेलं सहज रित्या विसरला तो. आता बायकोला फर्मान हातातली कामं बाजूला टाकून शर्टचं बटन लावण्याचं. उशीर झाला की नेमकं असा काही होतं कि खोळंबा होतोच. विश्वाचा अबाधित नियमच आहे तो . लगबगीनं शूज घालताना लक्षात आल की पॉलीश करायचं आहे. आता अजून ५ मिनटे जाणार. स्पाईडर म्यान च्या वेगाने जणू तो जिना उतरला.
तेव्हड्यात ती आडवी गेली आणि त्याला स्पीड ब्रेकर लागला. डोक्यात झिनझिणी आली. त्याने तिच्याकडे एक जळजळीत कटाक्ष टाकला. तिच्या त्या काळ्या केसाळ कातडीला ती नजर जाणवली . ती हि त्याच्याकडे तिचे करडे डोळे रोखून गुरगुरून घुश्यात बघू लागली. काय सांगाव , तीही तिच्या कुणा महत्वाच्या कामाला जात असावी आणि तो मनुष्य तीच्या वाटेत आडवा आला. पण तीने चपळतेने त्याला तिचा रस्ता काटू दिला नाही. गेल्या वेळेला ती आडवी गेली त्या दिवशी एक क्लाएन्ट गेला होता त्याचा . आता चार पाऊले मागे यायला त्याचं तन तयार नव्हते. समोर मोर्निंग वाल्क करणाऱ्यांपैकी कुणी पहिल तर, सोसायटी मध्यल्या कुणी बघितलं तर… या अपशकुनाने त्याच्या मनात चर झालं. आज किती महत्वाची काम व्हयाची होती आणि ती आडवी गेली . मन अधिकच खट्टू झालं, मनीमाऊने याच्या मनाचा आता पूर्ण ताबा घेतला.
समोरच्या रस्त्यावर तशीही रिक्शा मिळत नाही लवकर , पण आज त्याचं बिल त्या काळ्या मांजरावर.
ब्रिज वरून फलाटावरून हवी असलेली ट्रेन जाताना पाहिली, चढायला न मिळालेल्या त्या ट्रेन चं खापर त्या काळ्या मांजरावर.
नेहमीचा बूट पोलिश वाला नव्हता आज , त्याचं तिथं नसण्याच पातक काळ्या मांजरावर.
मिटिंग झाली खरी पण डील साईन नाही झाली, त्यासाठी पुन्हा नंतर अजून एक मिटिंग स्केड्यूल करावी लागणार होती. पुन्हा त्याच्या डोक्यात तीच घोळू लागली .
लंच ब्रेक नंतर होणारं अप्रेझल अनाऊन्समेंट उद्या व्हाव असं त्याला वाटू लागलं , आणि जेवताना कचकन मिरची चावली गेली,कारण अर्थातच ती. संबंद दिवस त्या मनी ने त्याच्या मनाचा ताबा घेतलेला. लक्ष होतं कुठे जेवणात.
तेव्हड्यात कुणी सांगितलं, बॉस ला अचानक मीटिंग आल्याने अप्रेझल अनाऊन्समेंट होणार नाही.
नशीब तितकं वाईट नाही असच वाटलं त्याला. सुटकेचा निः श्वास टाकला राव त्याने.
पण दोन तासातच अप्रेझल लेटर टेबलावर ठेवलं असिसटन्त म्यनेजरने.छातीत धस्स झालं. ती आठवली.
लेटर उघडलं, इतरांप्रमाणेच पगार वाढ मनासारखी नव्ह्ती. पण प्रमोशन झालं. पदोन्नती होती पण पगार वाढ खुरटलेली. अपेक्षेप्रमाणे… पण तरीही या कमी वाढलेल्या पगाराची जवाबदारी आज तिची होती.
घरी आल्यावर बायको ला सांगितल्यावर तिने मात्र देव जवळ दिवा लावताना एक वाटी साखर ठेवली. तेव्हा वाटलं बायको असावी तर अशी. सगळ्यात गोड मानणारी.
रात्री जेवण तसं गेलच नाही त्याला, मनात सकाळची काजळी अजून होती.
झोपताना उगीच वाटलं त्याला, काय झालं असतं चार पाऊल मागे गेलो असतो.
किवां मीच घाईत चालायला नको होतो, ती दिसली असती आधीच वाटेत तर मीच थोडं धावलो असतो वेगात. आजचं हे सगळं जे मनासारखं नाही झालं याला कारण ती आडवी गेली.

बोचणारा काटा

बोचणारा काटा आपण कुरवाळत बसत नाही, तो मुळासकट काढायचा असतो आणि आपण तो उपटून काढतोच.
तेव्हाच त्याची वेदना संपते. मात्र हा नियम सर्वत्र लागू नाही होत.
बोचणार दुःख मात्र आपण अगदी मनापासून कुरवाळतो, त्याला दूर करताना कमालीचे असह्य असतो.त्याला दूर करताना होणाऱ्या वेदनेची कल्पनाही अस्वस्तच करते.
कधी कधी वाटते त्या दुःखाच्या वेदनेत स्वतःला गुरफटून ठेवण्यातच आपली धन्यता मानणारे कमी नाहीत.
कारण त्यातून बाहेर पडायच नसते. अगतीकपणे स्वतःच आपल्या जपलेल्या जखमेवरची खपली काढून फुंकर मानायची सवय झालेली असते. ती बहुदा मोडायची नसते.
मेंदूला आणि मनाला त्याची गुंगी चढलेली असते. त्या नशेत झिंगायचं व्यसन नकळत जडलेलं असते. त्या धुंदीतून बाहेर पडण अशक्य नसते असं नाही, पण तस करायचं नसते. दुःख असते निसटलेल्या सुखाचं. दुःखाची पारायणं म्हणजे त्या निसटलेल्या सुखाची काल्पनिक आवर्तनं. त्यात डुंबायला मन सारखं वाहवत राहते.
बोचऱ्या थंडीत तब्बेत बिघडतेच, कारण तो सुखावणारा गारवा नसतो. कडाक्याच्या थंडीच्या माऱ्यात गारठून मृत्यूच ओढवतो, थंड हवेच्या झुळकीचा शहारा मिळत नसतो.
मन घट्ट करून या दुःखाच्या धुक्यातून स्वतःच बाहेर पडायचं असते. मनावरच मळभ आपणच दूर करायचं बोचणाऱ्या काट्या परी…

जीव निर्जीवातला

असं होतच सगळ्यांच्या बाबतीत…
किती तरी गोष्टींमध्ये जीव गुंतून जातो. पेन, कंपास पेटी, तीच ती बसायची खुर्ची, एखादा मनापासून आवडलेला लकी शर्ट, डायरी, पाणी पिण्यासाठी तोच तो स्वतःचा स्वतंत्र ग्लास, रेडिओ, जुनी खेळणी, वगैरे . अशा कितीतरी निर्जीव वस्तूंमध्ये आपला जीव आपल्या नकळत अडकून जातो. अशी वस्तू हरवली, तुटली, बिघडली किंवा त्या वस्तुचं काही बर-वाईट झालं की मात्र मनही हळवं होतं. ती वस्तू गेल्याचं दुःख अनेकदा अनावर होतं. अश्रूही असतात साथीला. काहीतरी विपरीत घडलं , जीवनात नसती पोकळी झाल्याचा भाव निर्माण होतो.
अनेक वर्ष होवूनही ती वस्तू सोबत नसल्याची जाणीव असते. त्या वस्तूवरील प्रेमाचे न विरहाचे किस्से अनेकदा लोकांना सांगतो. ती वस्तू आठवण म्हणून मनात कायमची घर करून गेलेली असते. कधी काळी जीवापाड जपलेली ती वस्तू आपल्याबरोबर नाही, याची खंत राहतेच.
का? कशासाठी?
अशा वस्तूंवर इतकं प्रेम?
हाडा-मासाच्या माणसांवरही असा लोभ जडत नाही अनेकदा. जीवंत माणसे, आसपास असताना दुःखाचे कारण बनतात अनेकदा . दुखावले जातो आपण अनेकदा .
निर्जीव वस्तुंच बरं असते, त्या आपल्याला तसा त्रास देत नाहीत, त्यांच्या आपल्याकडून काहीच अपेक्षा नसतात. आपल्याला हव तस त्यांना वापरता येते, ठेवता येते .
म्हणून कदाचित त्या सतत हव्या हव्याशा वाटतात. त्यांची साथ- सोबत हवीशी वाटते.
गंमत आहे न? विचार केला तर आपला जीव अशा कितीतरी निर्जीव वस्तूंमध्ये कितींदा अडकलाय याची एक यादी नक्की बनेल.